05. ළමා සයිබර් ආරක්ෂාව, පෞද්ගලිකත්වය සහ පවුලේ ඩිජිටල් විනය (Child Online Safety & Privacy)

ප්‍රකාශිත 2026-09-14

ප්‍රධාන තේමාව: "කෘත්‍රිම බුද්ධිය මගින් ඔබේ දරුවාට සුපිරි බලයක් ලබාදෙනවා සේම, නොසැලකිලිමත් වුවහොත් සයිබර් අපරාධකරුවන්ටද නවීන ආයුධ සපයයි. ඩීප්ෆේක් (Deepfakes), හඬ ක්ලෝනකරණය (Voice cloning — හඬ අනුකරණය කර මුදල් කප්පම් ගැනීම), සහ පෞද්ගලික දත්ත සොරකම් වලින් ඔබේ දරුවාත් මුළු පවුලත් මුදාගන්නා නොබිඳෙන ආරක්ෂිත පවුර මෙන්න."

මෙම අනතුරුවල ඇති සැබෑ අලුත් වෙනස කුමක්ද?

අද ඔබේ දරුවා භාවිත කරන අන්තර්ජාලය මීට වසර පහකට පෙර පැවති පරිසරය නොවේ. එහි වෙනස වන්නේ ලෝකයේ නරක මිනිසුන් වැඩිවීම නොව, ප්‍රහාරාත්මක ක්‍රමවේද තුනක් ඉතා ලාභදායී, වේගවත් සහ අතිශය විශ්වාසනීය ලෙස ක්‍රියාත්මක කළ හැකි මට්ටමට දියුණු වීමයි — එබැවින් සෑම දෙමාපියෙකුම එම තර්ජන නිවැරදිව හඳුනාගෙන තිබිය යුතුය.

රූපය: AI යුගයේ ළමා සයිබර් අවදානම් ත්‍රිත්වය (New Cyber Risks) — ඉඩසර ඇකඩමිය (Idasara Academy)

ඩීප්ෆේක් (Deepfakes): කෘත්‍රිමව සකසන ව්‍යාජ රූප සහ වීඩියෝ

සමාජ මාධ්‍යවල ඇති සාමාන්‍ය ඡායාරූපයක් ගෙන, අදාළ පුද්ගලයා කිසිදා නොකළ දෙයක් සිදුකරන ආකාරයේ ව්‍යාජ ඡායාරූපයක් හෝ වීඩියෝවක් මිනිත්තු කිහිපයකින් නිර්මාණය කිරීමට නවීන AI මෙවලම්වලට හැකියාව ඇත. පාසල් දරුවන් අතර මෙය දැනටමත් අනෙකාට රිදවීමේ සහ අපහාස කිරීමේ ආයුධයක් බවට පත්වෙමින් තිබේ.

මෙවැනි දෙයක් සිදුවීමට පෙරම දරුවාට කියාදිය යුතු මූලික කරුණු දෙකක් තිබේ. පළමුවැන්න, තමන්ගේ ඡායාරූප අන්තර්ජාලයේ ප්‍රසිද්ධියේ පළකිරීම හැකිතාක් සීමා කළ යුතු බවයි. දෙවැන්න — සහ වඩාත්ම වැදගත් කරුණ — යම් හෙයකින් එවැනි අසත්‍ය නිර්මාණයක් සිදුවුවහොත්, එහි කිසිදු වරදක් දරුවා පිට නොමැති බවත්, ලැජ්ජාවෙන් එය සඟවා නොසිට වහාම දෙමාපියන්ට පැවසිය යුතු බවත්ය.

දෙවන පාඩම මෙහි සැබෑ ආරක්ෂාවයි. දෙමාපියන් තමන්ට දොස් පවරනු ඇතැයි බියවන දරුවා සති ගණනක් එය සඟවාගෙන සිටින අතර, එම කාලය තුළ ගැටලුවෙන් සිදුවන හානිය අතිමහත්ය.

හඬ ක්ලෝනකරණය (Voice cloning): දරුවාගේම කටහඬින් එන ඇමතුම

ඕනෑම අයෙකුගේ කටහඬ අනුකරණය (Clone) කිරීමට AI තාක්ෂණයට අවශ්‍ය වන්නේ තත්පර දහයක හඬ පටයක් පමණි. එබැවින් ඔබේම දරුවාගේ කටහඬින් දුරකථන ඇමතුමක් පැමිණ — "අම්මේ, මට ලොකු කරදරයක් වෙලා, දැන්ම සල්ලි වගයක් දාන්න" — යැයි පැවසුවද, එය සැබවින්ම වංචාකරුවෙකු විය හැක.

මෙහි වෙනස වටහාගන්න. මිනිස් ඉතිහාසය පුරාම තමන්ගේ දරුවාගේ කටහඬ හඳුනාගැනීම යනු කිසිදා සැක නොකළ විශ්වාසනීයම සාධකය වූ නමුත්, කිසිදු පූර්ව දැනුම්දීමකින් තොරව එම විශ්වාසය අද බිඳ වැටී තිබේ. මෙයින් ආරක්ෂා වීමේ පියවර ඊළඟ කොටසේ විස්තර වන අතර, එය සකසා ගැනීමට වැයවන්නේ විනාඩි පහක් පමණි.

කෘත්‍රිම අනන්‍යතා සොරකම (Synthetic identity theft)

වංචාකරුවෙකු එක් සටහනකින් දරුවාගේ නමද, තවත් තැනකින් පාසලේ නමද, තවත් තැනකින් උපන් දිනයද එකතු කරගනියි — පෞද්ගලිකව සත්‍ය වූ එම විසිරුණු තොරතුරු කැබලි එකතු කර ඔවුන් සම්පූර්ණ ව්‍යාජ අනන්‍යතාවක් ගොඩනගයි.

මෙම අනතුර හමුවේ ක්‍රියාත්මක වීම දෙමාපියන්ට අපහසු වන්නේ, තනි සටහනක් බැලූ බැල්මට කිසිසේත්ම අනතුරුදායක සේ නොපෙනෙන බැවිනි. හානිය සිදුවන්නේ එම තොරතුරු එකිනෙක එක්රැස් වීමෙනි; එබැවින් ඇති එකම විසඳුම වන්නේ තොරතුරු බිංදුවෙන් බිංදුව හෝ එකතු වීමට ඉඩ නොතැබීමයි.

දත්ත ආරක්ෂාව පිළිබඳ පවුලේ මූලික නීති

නීතිය 1: පාසල් නිල ඇඳුම හෝ නාම පුවරු සහිත ඡායාරූප ප්‍රසිද්ධියේ පළ නොකිරීම

ඔබේ දරුවා පාසල් නිල ඇඳුමෙන් සැරසී සිටින, පාසල් ලාංඡනය හෝ නාම පුවරුව පැහැදිලිව පෙනෙන ඡායාරූප කිසිවිටෙකත් සමාජ මාධ්‍යවල ප්‍රසිද්ධියේ පළ නොකරන්න.

මෙහි හේතුව සාමාන්‍ය ප්‍රවේශමකට එහා ගිය නිශ්චිත කරුණකි. එම තොරතුරු දෙක මගින් දරුවා පාසල් යන වේලාව, ස්ථානය සහ ගමන් ගන්නා මාර්ගය නාඳුනන පුද්ගලයෙකුට පැහැදිලිව අනාවරණය කරයි — නරක චේතනාවක් ඇති අයෙකුට අවශ්‍ය වන ප්‍රධානම තොරතුර එයයි.

නීතිය 2: පොදු AI මෙවලම් වෙත පෞද්ගලික තොරතුරු ඇතුළත් නොකිරීම

පාසල් වැඩ කරන අතරතුර තමන්ගේ සම්පූර්ණ නම, පාසලේ නම, දෙමාපියන්ගේ දුරකථන අංක, නිවසේ ලිපිනය, ඡායාරූප, හෝ පවුලේ මූල්‍ය තොරතුරු පොදු AI පද්ධතියකට කිසිසේත් ඇතුළත් නොකරන ලෙස දරුවාට පැහැදිලිව පහදා දෙන්න.

මෙතරම් දැඩි වන්නේ ඇයි? මන්ද නොමිලේ භාවිත කරන පොදු මෙවලමකට ඔබ ඇතුළත් කරන දත්ත එම සමාගමේ පරිගණකවල ගබඩා වී, ඉදිරි AI මාදිලි පුහුණු කිරීමට භාවිත විය හැකි බැවිනි. එසේ වූ පසු එය නැවත මකා දැමිය නොහැක.

දරුවෙකුට පහසුවෙන් මතක තබාගත හැකි සරල නීතිය මෙයයි: "පාරේ යන ආගන්තුකයෙකුට නොකියන දෙයක්, කිසිදා AI එකකට ටයිප් කරන්නත් එපා." එමෙන්ම ගෙදර වැඩ ගැටලුවක් ඇසීමට නම හෝ පාසල අවශ්‍ය නොවේ; "10 ශ්‍රේණියේ සිසුවෙක්" යනුවෙන් සඳහන් කිරීම ඕනෑවටත් වඩා ප්‍රමාණවත්ය.

නීතිය 3: පවුලේ රහස් මුරපදය (The family safe word)

හදිසි ඇමතුමක් පැමිණියහොත් — දරුවාගේම කටහඬින් "අම්මේ, පොලීසියෙන් මාව අල්ලගත්තා, රුපියල් ලක්ෂයක් දැන්ම දාන්න" යැයි පැවසුවද — කලබල වී මුදල් නොයවන්න.

පවුලේ සාමාජිකයන් පමණක් දන්නා රහස් වචනයක් අදම තීරණය කරගන්න — උදාහරණයක් ලෙස "නිල් අඹ" වැනි සරල යෙදුමක් විය හැක. සැක සහිත ඕනෑම ඇමතුමකදී: "පුතේ, අපේ රහස් වචනේ මොකක්ද?" කියා අසන්න.

AI තාක්ෂණයට දරුවාගේ කටහඬ කෙතරම් නිවැරදිව අනුකරණය කළ හැකි වුවද, අන්තර්ජාලයට කිසිදා ඇතුළත් නොවූ එම රහස් වචනය පැවසිය නොහැක. කෑම මේසයේදී ගතකරන විනාඩි පහකින්, මෙවැනි සම්පූර්ණ කප්පම් වංචාවලින් ඔබේ පවුල ආරක්ෂා කරගත හැක.

පවුලේ ඩිජිටල් ගිවිසුම (The Family Digital Contract)

රූපය: පවුලේ ඩිජිටල් ගිවිසුම (The Family Digital Contract) — ඉඩසර ඇකඩමිය (Idasara Academy)

මෙය දරුවා පිට පටවන නීති මාලාවක් නොවේ. එය දෙමාපියන්ද ඇතුළුව පවුලේ සියලු දෙනාම එකඟ වී අත්සන් කරන පොදු එකඟතාවකි — එය සති දෙකකට වඩා ක්‍රියාත්මක වන්නේද එම සාමූහික එකඟතාව නිසාය.

මෙහි 6 වන වගන්තිය වඩාත්ම වැදගත් කරුණකි. බියජනක දෙයක් පැවසූ විට දඬුවම් ලැබෙන බව දන්නා දරුවෙකු එවැනි අත්දැකීම් ලැබීම නතර නොකරයි; ඔවුන් කරන්නේ ඒවා දෙමාපියන්ට පැවසීම නතර කිරීම පමණි. එවිට ඔබට ඇති එකම පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ ක්‍රමයද අහිමිව යයි.

දරුවා AI තමන්ගේ හොඳම මිතුරා කරගත් විට

පළමු පරිච්ඡේදයේ සඳහන් කළ නොසන්සුන් සත්‍යය වෙත නැවත අවධානය යොමුකරමු. ලොව පුරා පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් — විශේෂයෙන් කුඩා දරුවන් — තමන් කිසිවෙකුට නොකියූ ගැඹුරු සිතුවිලි AI චැට්බොට් සමග බෙදාගන්නා බවයි. තමන්ට සවන් දීමට කිසිවෙකු නැති දරුවෙකුට, කිසිදා දොස් නොකියන, ඕනෑම වේලාවක පිළිතුරු දෙන චැට්බොට් එකක් ලෝකයේ සිටින හොඳම මිතුරා සේ පෙනීම පුදුමයක් නොවේ.

මෙහි ඇති අවදානම දෙයාකාරයකි. පළමුව, දරුවා තමන්ගේ රහස්, දුක්ගැනවිලි සහ පවුලේ තොරතුරු නොදැනුවත්වම පිටස්තර සමාගමක පරිගණක තුළට මුදාහරියි. දෙවනුව, වඩාත් බරපතල ලෙස, දරුවා සැබෑ මිනිසුන්ගෙන් ඈත්වී, තමන් කියන සෑම දෙයකටම එකඟ වන යන්ත්‍රයක් වටා තමන්ගේ චිත්තවේගී ලෝකය ගොඩනගා ගැනීමට පටන් ගනියි.

දෙමාපියන් විමසිලිමත් විය යුතු ලක්ෂණ: දරුවා පෙර ප්‍රියකළ ක්‍රීඩා සහ මිතුරන් අත්හැරීම, දුරකථනය සමග තනිව ගතකරන කාලය වැඩිවීම, කා සමගද කතා කරන්නේ යැයි ඇසූ විට කලබල වීම, සැබෑ මිතුරන් ගැන කතා කිරීම අඩුවීම.

කළ යුතු දේ: දුරකථනය උදුරා ගැනීම හෝ රහසින් ඔත්තු බැලීම නොවේ; එමගින් දරුවාගේ විශ්වාසය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටී ගැටලුව තවත් සැඟවී යයි. කළ යුත්තේ එම හිස්තැන ඔබ විසින් පිරවීමයි — දිනකට විනාඩි පහළොවක්, කිසිදු තිරයක් නැතිව, උපදෙස් දීමට නොගොස්, හුදෙක් සවන් දීම පමණි.

එය සාර්ථක වීමට හේතුව සරලව තේරුම් ගත හැක: දරුවා AI සමග කතා කරන්නේ එය බුද්ධිමත් නිසා නොව, එය ඉවසීමෙන් සවන් දෙන නිසාය. ඉවසීමෙන් සවන් දීම ඔබටද කළ හැකි අතර, ඔබේ සවන් දීම සමග දරුවාට ලැබෙන්නේ සැබෑ දෙමාපිය ආදරයයි.

ශක්තිමත්ම ආරක්ෂාව මෘදුකාංගයක් නොවේ

අන්තර්ජාලය තුළ දරුවෙකුට තිබිය හැකි බලවත්ම ආරක්ෂක පවුර කුමක්ද? එය ප්‍රති-වෛරස් මෘදුකාංගයක් හෝ ඔත්තු බලන මෙවලමක් නොවේ.

"දරුවෙකුට ලැබිය හැකි හොඳම සයිබර් ආරක්ෂාව වන්නේ, යම් වරදක් සිදුවූ වහාම කිසිදු බියකින් තොරව තම දෙමාපියන් වෙත දිව ඒමට හැකි වන විශ්වාසය සහ ආදරයයි."

තාක්ෂණික පාලන ක්‍රම ඕනෑම මොහොතක මගහැර යා හැක. නමුත් කිසිදා මගහැරිය නොහැකි එකම ආරක්ෂාව වන්නේ ගැටලුවක් වූ සැනින් ඔබ වෙත පැමිණෙන දරුවාගේ විශ්වාසයයි — එය ගොඩනැගෙන්නේ දරුවා පළමු වරට වරදක් කර ඔබ ළඟට පැමිණි මොහොතේ ඔබ දක්වන ප්‍රතිචාරය මතය.

දරුවාට වරදක් වූ විට කෑගසා දොස් නොකියා, සන්සුන්ව අසා හිඳ එයින් ගොඩ ඒමට මගපෙන්වන දෙමාපියන්ගේ දරුවා සැමවිටම ආරක්ෂිතව සිටියි. ඊට හේතුව එම දෙමාපියා දැඩි මුරකරුවෙකු වීම නොව, දරුවා තවදුරටත් දෙමාපියන් සමග විවෘතව කතාබහ කිරීමයි.

අවසාන පරිච්ඡේදයෙන් අපි 2030 න් ඔබ්බට වූ අනාගත රැකියා ලෝකය සහ "කවීගේ" තීරණාත්මක මංසන්ධිය හා ඉඩසර දෙමාපිය දැක්ම — දරුවාගේ අධ්‍යාපන සහ වෘත්තීය ගමන බුද්ධිමත්ව මෙහෙයවන ආකාරය විමසා බලමු.