රූප ඇසුරින් ඉගෙනීම: වාක්‍ය පිටු ගණනකට වඩා එක රූප සටහනක් වටින්නේ ඇයි?

ඔබේ මොළයට මතකයන් තැන්පත් කරගැනීමට මාර්ග දෙකක් තිබේ - ඒ වචන සහ රූපයි. නමුත් බොහෝ සිසුන් ඉගෙනීමේදී භාවිතා කරන්නේ වචන පමණි. "ඉගෙන ගන්න හැටි ඉගෙන ගන්න" පොතේ මෙම පරිච්ඡේදය වෙන්වන්නේ මේ මාර්ග දෙකම සවිඥානිකව භාවිතා කරන ආකාරය ගැනයි. මෙහිදී අපි ද්විත්ව කේතකරණය (Dual Coding) පිටුපස ඇති විද්‍යාව, ඇඳීමේ පුදුමාකාර බලය (අඳින රූපයක සුන්දරත්වය වැදගත් නැත), විවිධ විෂය කරුණු සඳහා ගැළපෙන රූප වර්ග සහ රූප සටහන් විභාගයකදී ලකුණු ලබා ගැනීමට සෘජුවම බලපාන ආකාරය ගැන සාකච්ඡා කරමු.

කෙටි පිළිතුර: මතකය සඳහා ඇති වචන සහ රූප යන මාර්ග දෙකම භාවිතා කරන්න. ඕනෑම මාතෘකාවක රූප සටහන, ගැලීම් සටහන (flowchart) හෝ කාලරේඛාව (timeline) මතකයෙන් ඇඳ, පසුව එය පෙළපොත සමඟ රතු පෑනෙන් පරීක්ෂා කරන්න. මෙලෙස රූප ඇඳීමෙන් කරුණු මතක තබා ගැනීමේ හැකියාව දෙගුණයකින් පමණ වැඩි කරගත හැක. මෙහිදී ඔබේ චිත්‍ර ඇඳීමේ දක්ෂතාවය කිසිසේත්ම වැදගත් නොවන අතර, විද්‍යා විෂයන්හිදී නම් කළ රූප සටහන් සඳහා සෘජුවම ලකුණු හිමිවේ.

ඔබ ගැනම කුඩා පරීක්ෂණයක් කර බලන්න.

"ජල චක්‍රය" ගැන සිතන්න. ඔබේ මතකයට මුලින්ම ආවේ මොනවාද? වාක්‍ය ඡේදයක්ද, නැතිනම් මුහුදෙන් ඉහළට යන ඊතල, වලාකුළු, කඳු වලට වැටෙන වැස්ස සහ නැවත ගලා යන ගඟක් සහිත රූපයද? දැන් "හෘදය" ගැන සිතන්න. මතකයට එන්නේ වචනද, නැතිනම් කුටීර හතරක් සහිත රූප සටහනද?

පොත්වල ඇති වාක්‍ය අමතක වී වසර ගණනාවකට පසුවත්, ඕනෑම අයෙකුට මුලින්ම මතකයට එන්නේ රූපයයි. ගුරුවරුන් ප්‍රශ්න පත්‍ර බලන විටත් දකින්නේ මෙයයි: සිසුන්ට පෙළපොතේ තිබූ කරුණු අමතක වුවත්, එහි තිබූ රූප සටහන් හොඳින් මතක තිබේ. "රූපයක් වචන දහසකට වඩා වටී" යන කියමන මතකය පිළිබඳ විද්‍යාවේදී ඉතා නිවැරදි ය. එසේ වුවත් බොහෝ සිසුන් ඉගෙන ගන්නේ පිටු ගණන් කියවීමෙන්, ඒවා පිටපත් කිරීමෙන් සහ නැවත කියවීමෙන් පමණි. ඔවුන් රූප හරහා මතකය ගොඩනැඟීමේ මාර්ගය සම්පූර්ණයෙන්ම මඟහරියි. මෙම පරිච්ඡේදයෙන් අපි එම මාර්ගය විවෘත කරගනිමු.

මොකක්ද මේ ද්විත්ව කේතකරණය (Dual Coding) කියන්නේ?

මෙහි ක්‍රියාවලියට විද්‍යාත්මකව කියන්නේ ද්විත්ව කේතකරණය (Dual Coding) කියායි. එහි සරල අදහස නම්, වචන හරහා ලැබෙන තොරතුරු සහ රූප හරහා ලැබෙන තොරතුරු අපේ මොළයේ තැන්පත් වන්නේ වෙනස් මාර්ග දෙකකිනි. ඔබ යමක් වචන වලින් පමණක් ඉගෙන ගත්තොත්, ඔබ ගොඩනඟන්නේ එක් මතක සලකුණක් පමණි. නමුත් ඔබ එය වචන සහ ඊට ගැළපෙන රූපයක් (රූප සටහනක්, රූපයක් හෝ කාලරේඛාවක්) ලෙස ඉගෙන ගත්තොත්, ඔබ එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ මතක සලකුණු දෙකක් ගොඩනඟයි. විභාග දිනකදී, මෙයින් ඕනෑම එකකට අනෙක මතක් කර දිය හැක: රූපය මතක් වූ විට එහි ඇති නම් (labels) හරහා වාක්‍ය මතක් වේ; නැතිනම් වචනයක් මතක් වූ විට රූපය මතු වී එයි.

ඉගෙනීමේ විද්‍යාවට අනුව මෙය ප්‍රායෝගිකව කළ යුතු ආකාරය ඉතා සරලයි: ඔබ යම් කරුණක් ඉගෙන ගන්නා විට, එහි ඇති පෙළ සහ රූප එකිනෙකට සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේදැයි බලන්න. ඉන්පසු එම අදහස නිරූපණය වන පරිදි ඔබේම රූපයක් අඳින්න. අවසානයේදී වචන සහ රූපය යන දෙකම මතකයෙන් නැවත ඇඳීමට පුරුදු වන්න. මතක තබා ගන්න: ද්විත්ව කේතකරණය යනු මෙම පොතේ කියන අනෙකුත් ක්‍රම වෙනුවට කරන දෙයක් නොව, ඒ හැම ක්‍රමයක් තුළම ක්‍රියාත්මක වන්නකි. මතකයෙන් රූප සටහනක් ඇඳ එය රතු පෑනෙන් පරීක්ෂා කිරීම යනු ද්විත්ව කේතකරණය, මතකයෙන් මතු කරගැනීම (retrieval) සහ ස්වයං-පරීක්ෂාව යන සියල්ල එකවර සිදු කිරීමයි.

ඇයි ඔබේ පෑන මතකයන් නිපදවන යන්ත්‍රයක් වෙන්නේ?

වෝටර්ලූ (Waterloo) විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් අපූරු පරීක්ෂණයක් කළා. ඔවුන් සිසුන් කණ්ඩායමකට වචන කිහිපයක් මතක තබා ගැනීමට දුන්නා. එක පිරිසක් එම වචන නැවත නැවත ලිව්වා. අනෙක් පිරිස එම වචන නිරූපණය වන පරිදි කුඩා රූප ඇන්දා. මෙහි ප්‍රතිඵලය වූයේ රූප ඇඳි සිසුන්, වචන ලියූ සිසුන්ට වඩා දෙගුණයකටත් වඩා වැඩියෙන් කරුණු මතක තබා ගැනීමයි. ඔවුන් පරීක්ෂා කළ වෙනත් ඕනෑම ක්‍රමයකට වඩා "ඇඳීම" ජයග්‍රහණය කළා.

මෙයට හේතුව ලෙස පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ, රූපයක් ඇඳීමේදී අපේ මොළය එකවර ක්‍රියා කිහිපයක නිරත වීමයි: 1. අර්ථය තේරුම් ගැනීම (මෙය මොකක්ද?) 2. දෘශ්‍ය රූපය (මෙය පෙනෙන්නේ කොහොමද?) 3. චලනය (අතින් රූපය ඇඳීම)

මේ හරහා මතකයට එකක් වෙනුවට කොකු (hooks) තුනක් ලැබේ. මෙහිදී ඉතාම වැදගත් කරුණු දෙකක් තිබේ: ඔබේ චිත්‍ර ඇඳීමේ දක්ෂතාවය මෙයට කොහෙත්ම බලපාන්නේ නැත, එමෙන්ම තත්පර හතරක වැනි කෙටි කාලයකින් අඳින සරල රූපයකින් පවා මෙම වාසිය ලැබේ. මතකය ගොඩනැඟෙන්නේ රූපයේ ලස්සන මත නොව, අදහසක් රූපයකට පරිවර්තනය කිරීමට ඔබ දරන උත්සාහය මතයි. ඔබ අඳින අවලස්සන රූප සටහන පවා විද්‍යාත්මකව ඉතා බලවත් ඉගෙනුම් මෙවලමකි. කිසිවෙකු ඔබේ චිත්‍ර වලට ලකුණු දෙන්නේ නැත; නමුත් ඒ හරහා ඔබේ මොළය තුළ ඉතා වටිනා දෙයක් ගොඩනැඟේ.

කුමන කරුණු සඳහා කුමන රූපද?

"රූප ඇසුරින් ඉගෙනීම" ප්‍රායෝගික වන්නේ ඔබ ඉගෙන ගන්නා කරුණට ගැළපෙන රූප වර්ගය තෝරාගත් විටයි:

ව්‍යුහයන් (Structures): (හෘදය, මලක්, විද්‍යුත් පරිපථයක්, සෛලයක්) -> නම් කළ රූප සටහන (Labelled diagram). මතකයෙන් ඇඳ කොටස් නම් කරන්න.
ක්‍රියාවලීන් (Processes): (ආහාර ජීරණය, රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක්, පනතක් නීතියක් වන ආකාරය) -> ගැලීම් සටහන (Flowchart): කොටු, ඊතල සහ එක් ඊතලයකට එක් ක්‍රියාවක් බැගින් ලියන්න.
කාලය (Time): (ඉතිහාසය, කතාවක ගලායාම, භූ විද්‍යාත්මක යුග) -> කාලරේඛාව (Timeline): රේඛාවට ඉහළින් හේතු සහ පහළින් එහි ප්‍රතිඵල සටහන් කරන්න.
සංසන්දනය (Comparisons): (ප්‍රතික්‍රියා දෙකක්, නායකයන් තිදෙනෙක්) -> වගුව හෝ රූප දෙකක් පසෙකින් ඇඳීම. එවිට වෙනස්කම් ඇසට පැහැදිලිව පෙනේ.
ප්‍රමාණ සහ සම්බන්ධතා (Quantities & Relationships): (භෞතික විද්‍යාව, ආර්ථික විද්‍යාව) -> අතින් අඳින ලද ප්‍රස්ථාර: අක්ෂ, හැඩය සහ වෙනස් වන ලක්ෂ්‍ය ලකුණු කරන්න.
සංකීර්ණ සම්බන්ධතා: මේ සඳහා මනෝ සිතියම් (Mind maps) භාවිතා කරන්න (මේ ගැන වෙනම පරිච්ඡේදයක් ඇත).

මතක තබා ගත යුතු රන්වන් නීතිය: මුලින් මතකයෙන් අඳින්න, පසුව පෙළපොත බලා රතු පෑනෙන් අඩුපාඩු හදාගන්න. පොත බලාගෙන රූපයක් පිටපත් කිරීම කාලය නාස්ති කිරීමකි; නමුත් මතකයෙන් අඳින්නට උත්සාහ කිරීම මතකය ශක්තිමත් කරයි.

විභාග දෘෂ්ටිකෝණයෙන්: රූප සටහන් කියන්නේ ලකුණු වලටයි

විද්‍යා විෂයන්හි ලකුණු දීමේ පටිපාටි (marking schemes) දෙස බැලුවහොත්, නම් කළ රූප සටහන් (labelled diagrams) යනු ලකුණු ලබා දෙන ප්‍රධාන අංගයකි. "ඇඳ නම් කරන්න" යන ප්‍රශ්න වලදී සෑම නමකටම ලකුණු හිමිවේ. සමහරවිට රූප සටහනක් ඇඳීමට නොකීවත්, විස්තර කිරීමකදී පැහැදිලි රූප සටහනක් ඇඳීමෙන් කරුණු වඩාත් හොඳින් සන්නිවේදනය වී ලකුණු ලබා ගැනීමට පහසු වේ. හෘදයේ රූපය මතකයෙන් 11 වතාවක් ඇඳ ඇති සිසුවෙකුට විභාගයේදී ඒ ගැන බියක් නැත - ඔවුන් කරන්නේ තමන් දන්නා දෙය සිතුවම් කිරීම පමණි.

නමුත් අනෙක් පැත්ත ගැනත් සිතන්න: ඔබේ සටහන් වල ඇති රූප සටහන් දෙස ඔබ "බලා" පමණක් සිටියේ නම්, විභාගයේදී හිස් කොටුවක් දී "අඳින්න" කී විට ඔබට එය කළ නොහැකි වනු ඇත.

අද රාත්‍රියේම කළ හැකි දේ

ඔබ අද ඉගෙන ගත් මාතෘකාව ගන්න. සියල්ල වසා දමන්න. එහි රූප සටහනක්, ගැලීම් සටහනක් හෝ කාලරේඛාවක් මතකයෙන් අඳින්න. ලස්සන ගැන හිතන්න එපා, ඉක්මනින් අඳින්න. විනාඩි දෙකක් ගන්න.
දැන් පොත ඇර බලන්න. රතු පෑනෙන් වැරදි හදන්න: අමතක වූ නම්, වැරදි පිළිවෙළ, මඟ හැරුණු ඊතල සලකුණු කරන්න.
අද සිට ඔබේ කෙටි සටහන් ක්‍රමයට එක් නීතියක් එකතු කරගන්න: සෑම මාතෘකාවකටම අතින් ඇඳපු අවම වශයෙන් එක රූපයක්වත් තිබිය යුතුයි. කුඩා කොටු තුනක් සහ ඊතල දෙකක් වුවද ප්‍රමාණවත්ය. පසුව පාඩම් කරන විට ඔබේ මොළය මුලින්ම ග්‍රහණය කරගන්නේ එම රූපයයි.

කෙටියෙන්

ද්විත්ව කේතකරණය (Dual Coding): වචන සහ රූප මතකය සඳහා වෙනස් මාර්ග දෙකක් ගනී - දෙකම භාවිතා කිරීමෙන් මතකය වඩාත් තහවුරු වේ.
ඇඳීමේ බලය (Drawing effect): රූපයක් ඇඳීමෙන් මතකය දෙගුණයකට වඩා වැඩි වේ. චිත්‍ර ඇඳීමේ හැකියාව වැදගත් නැත, තත්පර කිහිපයක සරල ඇඳීමක් වුවද සෑහේ.
ගැළපෙන රූපය තෝරන්න: ව්‍යුහයන්ට රූප සටහන්, ක්‍රියාවලීන් වලට ගැලීම් සටහන්, කාලයට කාලරේඛා, සංසන්දනයට වගු භාවිතා කරන්න.
මතකයෙන් ඇඳ රතු පෑනෙන් පරීක්ෂා කිරීම: පිටපත් කිරීමෙන් මතකය වැඩෙන්නේ නැත; මතකයෙන් ඇඳීමෙන්ම පමණක් මතකය වැඩේ.
විභාග වාසිය: නම් කළ රූප සටහන් සඳහා ලකුණු දීමේ පටිපාටියේ සෘජුවම ලකුණු වෙන් කර ඇත.

ඉඩසර ඇකඩමිය සමඟ තවත් පියවරක්

ඔබ අතින් අඳින අතරතුර පද්ධතිය එය පරීක්ෂා කරයි. ඉඩසර කෙටි සටහන් (නොමිලේ) සහ පාඩම් සටහන් (Lesson Notes — විෂයකට එක් වරක් මිලදී ගන්නා පැකේජ) තුළ ඔබේ වසරට අදාළ සම්මත රූප සටහන් ඇතුළත් කර ඇත. එවිට ඔබ මතකයෙන් ඇඳි රූපය නිවැරදිදැයි බැලීමට (audit කිරීමට) ඔබට පහසු වේ. එමෙන්ම ඉඩසර ඇකඩමිය හරහා ප්‍රශ්න පත්‍ර ලකුණු කිරීමේදී, ඔබ ඇඳි රූප සටහන් විභාගයකදී ලකුණු ලැබෙන ආකාරයටම පරීක්ෂා කර ඔබට මඟපෙන්වීම් ලබා දේ.

නොමිලේ ආරම්භ කරන්න — ගිණුමක් සාදන්න →

නිතර අසන ප්‍රශ්න

මට ඇත්තටම චිත්‍ර අඳින්න බැහැ. මේ ක්‍රමය මටත් ගැළපෙනවද? අනිවාර්යයෙන්ම. පර්යේෂණ වලින් තහවුරු වී ඇත්තේ ඇඳීමේ හැකියාව මෙයට බලනොපාන බවයි. කොටු, ඉරි කෑලි, ඇද ඊතල වුවද ප්‍රමාණවත්ය. වැදගත් වන්නේ අදහසක් රූපයකට හැරවීමට ඔබ ගන්නා උත්සාහයයි.

මේක "Visual Learner" කෙනෙක් වීමට සමානද? නැහැ. "ඉගෙනුම් විලාස" (learning styles) ගැන පර්යේෂණ වලින් කියැවෙන්නේ ඒවා එතරම් ඵලදායී නොවන බවයි. නමුත් ද්විත්ව කේතකරණය (Dual Coding) සෑම කෙනෙකුටම පොදුයි. ඔබ දෘශ්‍ය ඉගෙනුම්කරුවෙකු වුවත් නැතත්, වචන සහ රූප යන මාර්ග දෙකම භාවිතා කිරීමෙන් ඕනෑම මිනිස් මොළයක මතකය වර්ධනය වේ.

මම මේ රූප ටැබ් එකක හෝ කොම්පියුටර් එකක ඇන්දොත් හොඳ නැද්ද? ඉගෙනීමේදී අතින් ඇඳීම (paper and pen) වඩාත් ගුණදායකයි. අතේ චලනය මතකයට උදවු වන අතර, විභාගයේදී ඔබට අඳින්නට වෙන්නේත් කඩදාසියකය. ඩිජිටල් මෙවලම් ලස්සන වැඩ වලට හොඳ වුවත්, පාඩම් කිරීමට හොඳම දේ පෑන සහ කොළයයි.

මනෝ සිතියම් (Mind maps) සහ මතක තබා ගැනීමේ ක්‍රම සමඟ මෙය ගැලපෙන්නේ කොහොමද? මේ සියල්ල එකිනෙකට සම්බන්ධයි. මනෝ සිතියම් යනු එකිනෙකට පටලැවුණු මාතෘකා සඳහා භාවිතා කරන රූප වර්ගයකි. මතක තබා ගැනීමේ ක්‍රම වලදී අපි වචන වලට රූප සම්බන්ධ කරමු. මෙම පරිච්ඡේදයෙන් කියැවෙන්නේ එම මූලධර්මය ඕනෑම පාඩමකට පොදුවේ භාවිතා කරන ආකාරයයි.

තවදුරටත් කියවීමට

අතින් ලියන සටහන්, මතකයෙන් අඳින රූප සටහන් සහ රතු පෑන් පරීක්ෂාව (red-ink audit) පිළිබඳ වැඩිදුර විස්තර සඳහා: පළමු කොටස — මානව පදනම සහ සක්‍රීය මතක මතු කිරීම (Active Recall).

මූලාශ්‍ර

The Learning Scientists: Learn How to Study Using… Dual Coding (වචන සහ රූප ඒකාබද්ධ කිරීම)
Wammes, J., Meade, M. & Fernandes, M. (2016). The drawing effect — University of Waterloo study, ScienceDaily summary
Novak, J. & Cañas, A. — The Theory Underlying Concept Maps (දැනුම දෘශ්‍ය ව්‍යුහයක් ලෙස)
ඉඩසර ක්‍රමය (The Idasara Method): පළමු කොටස — මානව පදනම සහ සක්‍රීය මතක මතු කිරීම