ඔබේ ෆෝන් එක ඔබේ පාලනයට: ඔබේම ෆෝන් එකේ අතරමං වෙන එක නවත්වමු

පාසලේ portal එකකින් ඔබේ exam ප්‍රතිඵල බලන්න, නැත්නම් හෙට tuition class එකට past paper එකක් හොයන්න කියලා ඔබ වාඩි වෙනවා. ඔබ මොකක් හරි tap කරනවා, අලුත් screen එකක් එනවා, ආයෙත් tap කරනවා — හදිසියේම ඔබ යන්න හිතුවේ නැති තැනකට ඇවිත්, ආයෙත් ආපහු යන්නේ කොහොමද කියලාවත් අදහසක් නැහැ. ෆෝන් එක slow වගේ. එකපාරටම දේවල් පහක් open වෙලා. ඇත්තටම ඔබට ඕන වුණු දේ තියෙන්නේ කොයි screen එකේද කියලාවත් විශ්වාස නැහැ.

මේක ඔබ නම්, මේක දැනගන්න: ඔබේ වරදක් නැහැ, ඔබේ ෆෝන් එකේත් වරදක් නැහැ. device එකක් confuse වෙනවට වඩා සැහැල්ලුවෙන් දැනෙන්න උදව් වෙන මූලික දේවල් ටික විතරක් ඔබට කවදාවත් පෙන්නලා දීලා නැහැ. මේවා advanced "computer skills" නෙවෙයි — මේ විශ්වාසයෙන් device පාවිච්චි කරන අය හිතන්නෙවත් නැතුව කරන දවසේ පොදු දේවල්.

මේ article එකේදී, මේ හැම එකක්ම සෙමින්, පැහැදිලිව බලමු: browser එක සහ එහි address bar එක, tabs, bookmarks, අතරමං නොවී ආපහු යන විදිය, ඔබේම භාෂාවෙන් type කරන විදිය, සහ සියල්ලටම වඩා වැදගත් safety පුරුද්ද — කවදා log out වෙන්න ඕනද කියලා දැනගන්න එක. අන්තිමට, ඔබේ device එක ඔබව පාලනය කරන දෙයක් වෙනුවට, ඔබ පාලනය කරන දෙයක් විදියට දැනේවි.

Browser එක සහ address bar එක: internet එකට ඔබේ ඉදිරිපස දොර

Browser එක කියන්නේ website ඕපන් කරන්න ඔබ පාවිච්චි කරන app එකයි. Android ෆෝන් වල බොහෝ විට ඒක Chrome (රතු-කහ-කොළ-නිල් වටකුරු රවුම). iPhone එකක නම් සාමාන්‍යයෙන් Safari (නිල් compass එකක්). Computer shop එකක Microsoft Edge හරි Firefox හරි දකින්නත් පුළුවන්. ඒ ඔක්කොම කරන්නේ එකම වැඩක්: website එකක් ගෙනල්ලා ඔබට පෙන්නනවා. Browser එක window එකක් විදියටත්, හැම website එකක්ම ඒ window එකෙන් බලන වෙනස් දර්ශනයක් විදියටත් හිතන්න.

Browser එකේ උඩම තියෙනවා දිගටි කොටුවක්. මේක තමයි address bar එක, screen එකේ තියෙන වැදගත්ම දේ ඒකයි. ඒක වැඩ දෙකක් කරනවා, ඒ දෙක අතර වෙනස තේරුම් ගත්තම ගොඩක් confusion නැති වෙනවා. පළවෙනි එක, ඔබ දැනටමත් site එකක හරියටම web address එක දන්නවා නම් — උදාහරණයක් විදියට ඔබේ පාසලේ portal එකේ නම — ඒ address එක type කළාම browser එක කෙළින්ම එතැනට අරගෙන යනවා. දෙවෙනි එක, ඔබ හරියටම address එක දන්නේ නැත්නම්, ඒ වෙනුවට වචන type කරනවා, "O/L past papers maths" වගේ, එතකොට browser එක ඒ වචන search engine එකකට (සාමාන්‍යයෙන් Google) දීලා, තෝරගන්න link list එකක් පෙන්නනවා.

ඉතින් rule එක සරලයි: web address එකක් කෙළින්ම එක තැනකට යනවා; වචන කිහිපයක් තෝරගන්න තැන් ලැයිස්තුවක් දෙනවා. Web address එකක spaces නැහැ, සාමාන්‍යයෙන් .lk, .com, හරි .org වගේ දෙයකින් අවසන් වෙනවා. ඔබ type කළ දේ spaces සහ සාමාන්‍ය වචන තියෙනවා නම්, ඔබ search කරනවා මිසක් යනවා නෙවෙයි කියලා browser එක දන්නවා. මේක මතක තියාගන්න ඕන නැහැ — අලුත් browsers ඒක තනිවම තේරුම් ගන්නවා — හැබැයි මේක දැනගත්තම, results ආවම මොකද වෙන්නේ කියලා තේරුම් ගන්න ලේසියි.

• Browser = website පෙන්නන app එක (Chrome, Safari, Edge, Firefox).
• Address bar = උඩම තියෙන දිගටි කොටුව. ඒක තමයි ඔබේ ඉදිරිපස දොර.
• කෙළින්ම යන්න: සම්පූර්ණ address එක type කරන්න (උදා: .lk වලින් අවසන් වෙන portal නමක්).
• Search කරලා list එකකින් තෝරගන්න: සාමාන්‍ය වචන type කරන්න (උදා: "A/L chemistry notes").
• ඇත්ත web address එකක spaces නැහැ; search එකක සාමාන්‍ය වචන සහ spaces තියෙනවා.

Tabs: තැන නැති නොකර එකපාර වැඩ කිහිපයක්

ඔබේ study table එක හිතන්න. ඔබට textbook එක open කරගෙන, notebook එක open කරගෙන, past paper එකකුත් එකපාරම ළඟින් ළඟ තියාගන්න පුළුවන්. Tabs කියන්නේ browser එක ඇතුළේ හරියටම මේ අදහසමයි. හැම tab එකක්ම එකපාරම open කරගෙන තියෙන වෙනම website එකක්, ඉතින් මොකුත් close නොකර ඒවා අතර මාරු වෙන්න පුළුවන්.

ඇත්ත අවස්ථාවක් මෙන්න. ඔබ එක website එකක notes කියවනවා, අනිත් එකේ වචනයක තේරුම බලලා ආයෙත් මෙතැනට එන්න ඕන. notes එකෙන් අයින් වෙනවා වෙනුවට, dictionary එක අලුත් tab එකකින් open කරනවා. දැන් දෙකම open. එක එක දිහා බලනවා, notes එක තිබුණු තැනම පවතිනවා. අලුත් tab එකක් open කරන්න, පුංචි + ලකුණ හොයන්න, නැත්නම් menu එක (බොහෝ විට තිත් තුනක්) tap කරලා "New tab" තෝරන්න. ෆෝන් එකේ open වෙලා තියෙන tabs ඔක්කොම බලන්න, ඇතුළේ අංකයක් තියෙන පුංචි හතරැස් කොටුව tap කරන්න — ඒ අංකය ඔබට tabs කීයක් තියෙනවද කියනවා. එකක් tap කරලා ඒකට මාරු වෙන්න.

මෙතැන වැදගත් කරුණක් තියෙනවා, ෆෝන් ගොඩක් slow වගේ දැනෙන්නේ ඒ නිසා. open වෙලා තියෙන හැම tab එකක්ම ෆෝන් එකේ memory එකෙන් සහ battery එකෙන් ටිකක් නිශ්ශබ්දව පාවිච්චි කරනවා. open වෙලා මතක නැතුව තියෙන tab දහයක් විස්සක් කියන්නේ ගෙදර හැම light එකක්ම දාලා තියෙනවා වගේ. slow වෙච්ච ෆෝන් එකක් speed කරන්න තියෙන ලේසිම ක්‍රමය තමයි, ඉවර වුණු tabs close කරන එක. tab එකක් close කරන්න ඒකේ තියෙන පුංචි × එක tap කරන්න. මේක පුරුද්දක් කරගන්න: website එකකින් වැඩ ඉවර වුණාම, ඒකේ tab එක close කරන්න. tabs අඩු වෙච්ච තරමට, වේගවත්, සිසිල්, වැඩි කල් යන ෆෝන් එකක්.

• Tab = open වෙලා තියෙන එක website එකක්. එකපාර කිහිපයක් තියාගන්න පුළුවන්.
• අලුත් tab එකක්: + ලකුණෙන් හරි menu එකේ "New tab" එකෙන් හරි open කරන්න.
• Tabs මාරු කරන්න: open tabs ගණන පෙන්නන කොටුව tap කරලා, එකක් tap කරන්න.
• Tab එකක් close කරන්න: වැඩ ඉවර වුණාම ඒකේ × එක tap කරන්න.
• පොදු වැරැද්ද: tabs 15ක් open කරගෙන තියෙන එක. tabs අඩු = කැපීපෙනෙන තරම් වේගවත් ෆෝන් එකක්.

Bookmarks: නිතර ඕන වෙන pages, tap දෙකක් දුරින්

සමහර website ඔබ ආයෙ ආයෙ බලනවා — ඔබේ පාසලේ portal එක, විශ්වාසවන්ත notes site එකක්, question bank එකක්. හැම දවසම එකම site එක search කරන එක slow සහ කරදරයි, සමහර වෙලාවට වැරදිලා වැරදි copy එකකට පැනල යනවා. Bookmark එකකින් මේක හදනවා. Bookmark එකක් කියන්නේ website එකකට save කරපු shortcut එකක්, ඊළඟ සැරේ type කරන්නේ හෝ search කරන්නේ නැතුව tap එකකින් දෙකකින් එතැනට යන්න.

Bookmark එකක් save කරන්න, ඔබට තියාගන්න ඕන website එක open කරලා, star icon එකක් හොයන්න (Chrome එකේ ඒක address bar එකේ අගට හරි, තිත් තුනේ menu එක ඇතුළේ හරි තියෙනවා) ඒක tap කරන්න. Safari එකේ නම්, share icon එක — උඩට අත්තක් යන හතරැස් එක — tap කරලා "Add Bookmark" හරි "Add to Favourites" හරි තෝරන්න. Browser එක page එක save කරගන්නවා. පස්සේ, ඔබ save කරපු pages හොයන්න, menu එක open කරලා "Bookmarks" තෝරන්න. ඕන එක tap කළාම කෙළින්ම එතැනට යනවා.

Bookmarks කියන්නේ ඔබට වැදගත් site කිහිපයක තියෙන ඔබේම පුද්ගලික රාක්කයක් කියලා හිතන්න. O/L එකට සූදානම් වෙන ශිෂ්‍යයෙක් exam portal එක, විශ්වාසවන්ත maths notes page එකක්, සහ past-paper site එකක් bookmark කරන්න පුළුවන් — tap තුනක්, විශ්වාසවන්ත තැන් තුනක්, search කිරීමක් නැහැ, අනුමාන කිරීමක් නැහැ. මේකෙන් ඔබට ටිකක් ආරක්ෂාවකුත් ලැබෙනවා, මොකද search එකකින් ආපු එකම වගේ වෙනත් එකකට වෙනුවට, ඔබ කලින් විශ්වාස කරපු හරියටම ඒ site එකටම ආපහු යනවා.

• Bookmark = නිතර පාවිච්චි කරන website එකකට save කරපු shortcut එකක්.
• Save කරන්න: page එක open කරලා, star එක tap කරන්න (Chrome) හරි share → Add Bookmark (Safari).
• Save කරපු එකක් open කරන්න: menu → Bookmarks → site එක tap කරන්න.
• හොඳම ඒවා: ඔබේ පාසලේ portal එක, විශ්වාසවන්ත notes site එකක්, past-paper bank එකක්.
• අමතර ආරක්ෂාව: search එකකින් ආපු එක වගේ එකකට වෙනුවට, ඔබ විශ්වාස කරපු හරි site එකටම ආපහු යනවා.

Back, සහ කවදාවත් අතරමං නොවී

Online "අතරමං වුණා" කියන හැඟීම නිතරම එන්නේ එක දෙයකින්: ඔබ කරපු අන්තිම පියවර ආපහු හදන්නේ කොහොමද කියලා නොදන්න එකෙන්. හොඳ දේ තමයි, මේකටම Back action එක හදලා තියෙන්නේ. Back එකෙන් ඔබ කලින් හිටපු screen එකට ආපහු ගෙනියනවා — ඒක internet එක මුළුල්ලටම තියෙන ඔබේ safe undo button එක. වැරදි link එකක් tap කළාද? Back press කරන්න. confuse වෙන page එකකට ආවාද? Back press කරන්න. ඔබ ආපු පාර දිගේ ආපහු ඇවිදිනවා වගේ, පියවරෙන් පියවර ආපහු යන්න, ඒක එක දිගට කිහිප සැරයක් press කරන්න පුළුවන්.

Back තියෙන්නේ කොහෙද? Android ෆෝන් ගොඩක් වල back gesture එකක් තියෙනවා: screen එකේ වම් හෝ දකුණු කෙළවරෙන් ඇතුළට swipe කරන්න, නැත්නම් යටින් පුංචි < arrow එකක් තියෙන්නත් පුළුවන්. Browser එක ඇතුළෙත් සාමාන්‍යයෙන් උඩින් < arrow එකක් තියෙනවා. iPhone එකක, screen එකේ වම් කෙළවරෙන් swipe කරන්න, නැත්නම් browser එකේ යටින් තියෙන < arrow එක පාවිච්චි කරන්න. ඒ ඔක්කොම කරන්නේ එකම දේ: එක පියවරක් ආපහු.

පුරුදු දෙකකින් අතරමං වෙන හැඟීම සදහටම නවත්වනවා. පළවෙනි එක, මොකක් හරි වැරදුණම, panic වෙලා මෙහෙ මෙහෙ tap කරන්න එපා — maze එක හැදෙන්නේ ඒකෙන්. හුරුපුරුදු තැනකට එනකම් සැහැල්ලුවෙන් Back press කරන්න විතරයි. දෙවෙනි එක, ඔබ ඇත්තටම හිරවුණොත්, tab එක close කරලා bookmark එකකින් අලුතෙන් පටන් ගන්න පුළුවන්; මොකුත් කැඩෙන්නේ නැහැ. තවද, හැමවිටම "home" තියෙන එක screen එක මතක තියාගන්න: ඔබේ ෆෝන් එකේ home screen එක. home button එක press කරන එක, නැත්නම් එතැනට swipe කරන එක, කවදාවත් මොකුත් කරදරයක් කරන්නේ නැහැ — ඒක app එකෙන් එළියට අරගෙන, අලුතෙන් පටන් ගන්න සලස්වනවා විතරයි.

• Back = ඔබේ safe undo button එක. කලින් screen එකට ආපහු ගෙනියනවා.
• හොයාගන්න: browser එකේ < arrow එකක්, නැත්නම් screen කෙළවරෙන් ඇතුළට swipe කරන්න.
• confuse වුණාම, මෙහෙ මෙහෙ tap කරනවා වෙනුවට සැහැල්ලුවෙන් Back press කරන්න.
• ඇත්තටම හිරවුණාද? tab එක close කරලා bookmark එකකින් ආයෙත් open කරන්න — මොකුත් කැඩෙන්නේ නැහැ.
• home screen එක හැමවිටම තියෙනවා; එතැනට ආපහු යන එකෙන් කවදාවත් මොකුත් කැඩෙන්නේ නැහැ.

සිංහලෙන් හෝ දෙමළෙන් type කිරීම: ඔබේම භාෂාව පාවිච්චිය

ෆෝන් එකකින් type කරන්න පුළුවන් English වලින් විතරයි කියලා ගොඩක් අය හිතනවා. ඒක එහෙම නෙවෙයි. ඔබේ ෆෝන් එකේ keyboard එකෙන් සිංහල සහ දෙමළ type කරන්නත් පුළුවන්, switch කරපු ගමන් — සහ ඔබ හිතන භාෂාවෙන් ලියන එක නිසා, search කරන එක, message කරන එක, notes ලියන එක ගොඩක් ලේසි සහ ස්වභාවික වෙනවා.

Keyboard එක කියන්නේ IME කියන පුංචි program එකක්, ඒකේ සරල තේරුම "ඔබේ tap, අකුරු බවට හරවන දේ". භාෂා මාරු කරන්න, keyboard එකේ පුංචි globe key එකක් (වටකුරු ලෝක icon එකක්) හොයන්න, සාමාන්‍යයෙන් space bar එක ළඟ. English, සිංහල, සහ දෙමළ අතර මාරු වෙන්න ඒක tap කරන්න — ඊළඟ එකට යන්න ආයෙත් tap කරන්න. globe key එකක් පේන්නේ නැත්නම්, භාෂාව තාම on කරලා නැති වෙන්න ඇති. ඔබේ ෆෝන් එකේ Settings වලට ගිහින්, "Language" හරි "Keyboard" හරි search කරලා, keyboard එකට සිංහල (සිංහල) හරි දෙමළ (தமிழ்) හරි add කරන්න. ඊට පස්සේ, globe key එක එනවා.

Gboard වගේ අලුත් keyboard ගොඩකින් වචනයක් English වලින් ශබ්ද වෙන විදිහට type කරලා, keys වලට උඩින් සිංහල හෝ දෙමළ වචනය පෙන්නන්නත් පුළුවන් — උදාහරණයක් විදියට, "ayubowan" කියලා type කරලා, suggestion එක tap කරලා "ආයුබෝවන්" ගන්න එක. ක්‍රම දෙකම try කරලා, ඔබට පහසු එක තියාගන්න. කරුණ මේකයි: ඔබේම device එකේ ඔබේම භාෂාව පාවිච්චි කරන්න ඔබට අයිතියක් තියෙනවා. "සමීකරණ" හරි "இயற்கணிதம்" හරි search කරන එක සම්පූර්ණයෙන්ම නිවැරදියි, English වලින් මඟ හැරෙන්න තිබුණ ශ්‍රී ලාංකික material ඔබට බොහෝ විට හම්බෙයි.

• Keyboard එකෙන් (IME) English විතරක් නෙවෙයි, සිංහල සහ දෙමළත් type කරන්න පුළුවන්.
• භාෂා මාරු කරන්න: space bar එක ළඟ තියෙන globe key එක tap කරන්න.
• globe key එකක් නැද්ද? Settings → Language/Keyboard → කලින් සිංහල / දෙමළ add කරන්න.
• Keyboard ගොඩකින් ශබ්දයෙන් type කරන්න පුළුවන් (උදා: "ayubowan" → ආයුබෝවන්).
• ඔබේම භාෂාවෙන් search කරද්දි English වලින් මඟ හැරෙන local material බොහෝ විට හම්බෙනවා.

Login sessions: safe ව sign in වෙලා ඉන්න එක — සහ ඕන වුණාම log out වෙන එක

වැදගත් site ගොඩක් username සහ password එකකින් log in වෙන්න කියනවා — ඔබේ පාසලේ portal එක, email account එකක්, learning site එකක්. ඔබ log in වුණාම, site එක ටික වෙලාවකට ඔබව "මතක තියාගන්නවා", ඉතින් හැම සැරේම password type කරන්න ඕන වෙන්නේ නැහැ. මේ මතකය login session එකක් කියලා කියනවා, "logged in වෙලා ඉන්න" කියන්නේ ඒ session එක ඒ device එකේ පවත්වාගෙන යනවා කියන එක විතරයි. ඔබේම පුද්ගලික ෆෝන් එකේ නම්, මේක පහසුයි සහ සාමාන්‍යයෙන් safeයි.

හැබැයි මෙතැන තමයි ඔබව ආරක්ෂා කරන කොටස. login session එකක් ජීවත් වෙන්නේ ඔබ පාවිච්චි කරපු device එකේ මිසක් ඔබ එක්ක නෙවෙයි. ඔබ share කරගත්ත computer එකක — computer shop එකක, internet café එකක, පාසලේ lab එකක, හරි යාළුවෙකුගේ ෆෝන් එකක — log in වෙලා, browser එක close කරලා විතරක් ගියොත්, ඊළඟට වාඩි වෙන කෙනාට බොහෝ විට site එක open කරලා ඔබ තාම logged in වෙලා ඉන්නවා හම්බෙන්න පුළුවන්. ඒ අයට ඔබේ messages කියවන්න, ප්‍රතිඵල බලන්න, නැත්නම් password එක වෙනස් කරලා ඔබව lock කරන්නවත් පුළුවන්. ශ්‍රී ලංකාවේ තරුණ අය ඔවුන්ගේ account අහිමි කරගන්න ලොකුම පොදු ක්‍රමවලින් එකක් මේක, මේක සම්පූර්ණයෙන්ම වළක්වගන්න පුළුවන් දෙයක්.

Rule එක කෙටියි, මතක තියාගන්න වටිනවා: ඔබේම device එකේ logged in වෙලා ඉන්න එක හරි; share කරගත්ත හරි ඉල්ලගත්ත හරි device එකක නම්, යන්න කලින් හැමවිටම log out වෙන්න. log out වෙන එකෙන් session එක හිතාමතාම අවසන් කරනවා. Log out හරි Sign out option එක හොයන්න — සාමාන්‍යයෙන් menu එකක් ඇතුළේ, නැත්නම් screen එකේ කොනක ඔබේ නම හරි profile picture එක පිටිපස්සේ — නැගිටින්න කලින් ඒක tap කරන්න. share කරගත්ත මැෂින් වල අමතර ආරක්ෂාවක් විදියට, browser එකේ "Incognito" හරි "Private" tab එක (browser menu එකේ) පාවිච්චි කරන්න — close කළාම ඒක හැම දේම අමතක කරනවා. හැබැයි log out වෙන එක මඟහරින්න private mode එක විතරක් මත රඳා නොසිටින්න. ඔබේ නොවන ඕනම device එකක, හැම සැරේම, මුලින්ම log out වෙන්න.

• Login session = password ආයෙ type කරන එක මඟහරවන්න, site එක ඔබව මතක තියාගන්න එක.
• ඔබේම ෆෝන් එකේ: logged in වෙලා ඉන්න එක පහසුයි සහ සාමාන්‍යයෙන් safeයි.
• share කරගත්ත device එකක (computer shop, café, lab, යාළුවාගේ ෆෝන්): හැමවිටම log out වෙන්න.
• browser එක close කරන එක log out වෙන එකට සමාන නැහැ — session එක ජීවත්ව තියෙන්න පුළුවන්.
• Log out / Sign out හොයන්න: ඔබේ නම, profile picture, හරි menu එක යටින්.
• share කරගත්ත මැෂින් වල අමතර ආරක්ෂාව: Private / Incognito tab එකක් open කරන්න — හැබැයි log out වෙන්නම ඕන.